kartka z historii

      Żył w latach 1905 - 1980. To francuski filozof, krytyk literacki, dramaturg oraz pisarz.     Był najważniejszym przedstawicielem egzystencjalizmu we Francji. Związany z polityczną lewicą (z partią komunistyczną). W swym głównym dziele - "Istnienie i niebyt" - nawiązywał do fenomenologii Husserla, ateizmu Nietzsche i myśli Heideggera. Jego poglądy zapoczątkowały w końcu lat 40. europejską modę intelektualną i obyczajową właśnie na egzystencjalizm.     W 1964 roku przyznano mu literacką Nagrodę Nobla, jednak Sartre odmówił jej przyjęcia.

      To nurt filozoficzny, którego centrum zainteresowania stanowi poszukiwanie prawdy o sytuacji człowieka w świecie. Prawda ta, wg egzystencjalistów, jest zawarta w sposobie przeżywania przez człowieka jego własnego losu, a zwłaszcza sytuacji krytycznych, tragicznych, naznaczonych cierpieniem, poczuciem daremności wysiłków oraz nieuchronności śmierci.     W wewnętrznie zróżnicowanej myśli egzystencjalistów dominuje teza, że istnienie - egzystencja - poprzedza istotę - esencję - czyli, że to bieg życia określa ludzką naturę, a nie odwrotnie.      Najbardziej znanymi reprezentantami egzystencjalizmu są filozofowie niemieccy, tj. Martin Heidegger i Karl Jaspers oraz myśliciele i pisarze francuscy - Jean Paul Sartre i Albert Camus.

      Żył w latach 1859 - 1941. To jeden z najwybitniejszych myślicieli francuskich.     Jego intuicjonistyczna filozofia sprzeciwiającą się pozytywistycznemu racjonalizmowi była ogromnie popularna na przestrzeni wieków. Z kolei jego książki - m.in. "Ewolucja twórcza", "Wstęp do metafizyki" wywarły wpływ na XX-wieczną psychologię, socjologię i literaturę.      Bergson negował rozumowe i zmysłowe metody poznania rzeczywistości. Uważał, że jej poznanie jest możliwe jedynie drogą intuicji - irracjonalizm - którą pojmował jako "świadomy instynkt". Według niego człowiek i przyroda podlegają prawu ciągłego rozwoju, którego motorem jest twórczy i zarazem swobodny pęd życiowy -  élan vital. Tylko intuicja pozwala poznać rzeczywistość jaką zmienną całość. Metody intelektualne dzielą ją na kawałki, zamykają w pojęciach oraz schematach. Intuicja umożliwia również człowiekowi - który jest z kolei najważniejszą formą rzeczywistości - d...

      Żył w latach 1844 - 1900. To niemiecki filozof.      W wieku 24 lat uzyskał tytuł profesora uniwersyteckiego, lecz z przyczyn zdrowotnych porzucił karierę naukową, zajął się pisaniem i podróżowaniem po Europie. Ostatnie lata życia spędził w szpitalu psychiatrycznym, nie odzyskawszy do końca pełni władz umysłowych.      Był zafascynowany filozofią Schopenhauera, ale przełamał jej pesymizm. Głosił, że ludzkie życie ma sens, a jest nim dążenie do doskonałości wewnętrznej, do ideału nadczłowieka. Nietzsche odrzucił ukształtowane przez chrześcijańską moralność pojęcie dobra i zła. Uważał, że nie ma moralności obiektywnej.     Jego główne dzieła to: "Tako rzecze Zaratustra", "Poza dobrem i złem".

      Żył w latach 1788 - 1860. Niemiecki filozof, który choć żył w czasach romantyzmu, to jednak stał się popularny pod koniec XIX wieku, kiedy to jego pesymistyczne tezy o bólu istnienia trafiły na podatny grunt.      W swoim głównym dziele - "Świat jako wola i przedstawienie - twierdził, że ludzki los zawsze jest naznaczony cierpieniem, poczuciem niedosytu i niezadowolenia oraz lękiem przed śmiercią. Kieruje nami bowiem bezrozumny popęd życiowy, który nigdy nie może być w pełni zaspokojony. Pragniemy zdobyć szczęście, które jest niemożliwe do osiągnięcia, a także próbujemy znaleźć sens życia, które jest go pozbawione. Do tego towarzyszy nam świadomość, że musimy umrzeć.     Zdaniem Schopenhauera poprzez wyzbycie się pożądań i potrzeb możemy oderwać się od świata, stać mu się obcymi i tym samym wyzwolić z cierpienia.  Drugim źródłem ulgi jest z kolei sztuka. 

      Żył w latach 1828 - 1893. Filozof francuski, teoretyk kultury, pisarz.     Podobnie jak Comte, w wieku kilkunastu lat porzucił wiarę katolicką, lecz nigdy nie wyzbył się tęsknot metafizycznych. Poszukiwał przyczyn, sił i praw wszystkich zdarzeń - tzw. istoty rzeczy. Jednocześnie nie dopuszczał innej metody badania rzeczywistości niż poznanie empiryczne.      Jego najbardziej znaną część doktryny stanowiła teoria sztuki, zwana naturalizmem. 

      Żył w latach 1798 - 1857. To francuski filozof, twórca tzw. filozofii pozytywnej.     Wychowany w katolickiej rodzinie, bardzo wcześnie stracił wiarę. Został usunięty ze szkoły politechnicznej. Sam kierował swoją edukacją. Rozczytywał się w filozofach, głównie oświeceniowych. Wkrótce sam zaczął wygłaszać w swoim mieszkaniu wykłady, na które uczęszczali znani uczeni. Uważał, że naukę należy oczyścić z wszelkiej metafizyki.      Wielka i zarazem niespełniona miłość uświadomiła mu znaczenie uczuć w życiu jednostki, zaś kobiety w życiu społeczeństwa.      Przekonany o potrzebie religii i jej roli w życiu społecznym stworzył specyficzny system religijny, w którym czcią otaczano Wielki Byt - Ludzkość. Świętymi byli uczeni i filozofowie, zaś wielkim kapłanem on sam.

      Żył w latach 1632 - 1704. To filozof angielski. Stworzył podstawy empiryzmu - filozofii uznającej doświadczenie za źródło poznania świata.      Urodził się w miejscowości Wrington w rodzinie purytańskiej. Studiował na Oksfordzie filozofię, logikę i etykę, a następnie nauki przyrodnicze i medycynę, uzyskując doktorat i prawo do praktyki lekarskiej. Nigdy jednak z niego nie skorzystał.      Uwikłany w rozgrywki polityczne 2 razy opuszczał Anglię: w latach 1675-79 udał się do Paryża, gdzie zetknął się z libertynami, zaś w latach 1683-88 przebywał w Holandii. Tam też powstały jego główne dzieła.     W ostatnich latach życia piastował różne urzędy państwowe, miał wpływ na reformę monetarną oraz przyczynił się do wydania ustaw liberalizujących życie społeczne.     Swoje główne dzieło pt. "Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego" pisał prze przeszło 20 lat i wydał w roku 1690. Pochodzi z niego słynne okreś...

      Żył w latach 1724 - 1804. To wielki filozof niemiecki, profesor logiki i matematyki w Królewcu - Prusy Wschodnie. Zajmował się teorią poznania i etyką. Uważał, że wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia, a jedyną podstawę moralności stanowi wola człowieka.      Kant uważał, że człowiek nie jest w stanie poznać "rzeczy w samej sobie', lecz może opisać jej zewnętrzne cechy. To nie myśl kształtuje się zależnie od przedmiotów, ale przedmioty są zależne od myśli. Stworzył filozofię krytyczną, będącą próbą syntezy empiryzmu i racjonalizmu, gdyż tylko tą drogą można osiągnąć prawdziwą wiedzę.       Swoje poglądy przedstawił w 4 pracach: "Krytyka czystego rozumu", "Krytyka praktycznego rozumu", "Krytyka władzy sądzenia", "Uzasadnienie metafizyki moralności".    Jest autorem pojęcia imperatyw kategoryczny, wyrażający formułę: 

    Żył w latach 1632 - 1677. To niderlandzki filozof, racjonalista oraz wyznawca panteizmu - filozofii opartej na pojęciu wszechogarniającej substancji zwanej materią albo bogiem.      Uważał, że świat jest zbiorem zasadniczo jednakowych istot.  Za swoje poglądy został wyklęty z gminy żydowskiej. Żył w odosobnieniu, całkowicie oddając się nauce.      Jego najważniejszym dziełem jest "Etyka udowodniona sposobem geometrycznym".  

      Właściwie to René Descartes. Żył w latach 1596-1650. To francuski filozof, matematyk i fizyk, twórca racjonalizmu oraz podstaw metodologii badań naukowych.     Zalecając daleko idący sceptycyzm, w całości odrzucał obserwacje dokonywane za pomocą zmysłów uważając, że są one zawodne i prowadzą do fałszywych wniosków. Na pierwszy plan wysnuwał samą czynność myślenia. Zalecał, by poznawać świat drogą dedukcyjną, przy zastosowaniu właściwych metod. W  badaniach naukowych postulował metodę rozumowania wzorowaną na myśleniu  matematycznym - sceptycyzm metodologiczny.      Autor m.in. "Rozprawy o metodzie" z roku 1637.       Jest autorem słynnej sentencji:

      Żył w latach 1478 - 1535. Angielski humanista, myśliciel, mąż stanu, a także pisarz. Twórca wizji państwa idealnego, zawartej w dziele pt. "Utopia" z roku 1516.  Hans Holbein młodszy, 1527 Opisał tam społeczeństwo żyjące na fikcyjnej wyspie Utopia. W języku greckim słowo to oznacza miejsce, które nie istnieje. W wymyślonym przez pisarza państwie została zniesiona własność prywatna. Całe społeczeństwo uczestniczy w procesie zaplanowanej produkcji, a wytworzone dobra są dzielone w zależności od potrzeb. Władzę sprawują wybierani przez ludność urzędnicy i panuje całkowita tolerancja religijna. Państwo prowadzi wojny jedynie w obronie własnych granic i krajów zaprzyjaźnionych.  Został ścięty z rozkazu króla Henryka VIII, gdy nie uznał legalności małżeństwa władcy z Anną, drugą żoną. Przed śmiercią rzekomo powiedział do kata: "Trzymaj się dzielnie człowieku, i nie bój się obowiązku. Moja szyja jest bardzo krótka, więc uważaj żebyś krzywo nie uderzył, jeśli chce...

      Żył w latach 1469 - 1527. Włoski pisarz polityczny, poeta, historyk i dyplomata służący interesom rodzimej Florencji. Twórca pojęcia racji stanu. Zwolennik ustroju republikańskiego.      Odbywał liczne podróże i misje dyplomatyczne. Spotkał się z królem Francji Ludwikiem XII, cesarzem Maksymilianem I, jak również z papieżem Juliuszem II. Po dojściu do władzy rodu Medyceuszy i upadku Republiki Florencji w 1512 roku został oskarżony o spisek, uwięziony i torturowany. Po wyjściu z więzienia skoncentrował swoje pasje polityczne na pisaniu traktatów, z których większość wydano pośmiertnie.      Punktem wyjścia dla jego rozważań była analiza społeczno-politycznej rzeczywistości. Swojej wiedzy nie czerpał z uczonych ksiąg, ale właśnie z własnych doświadczeń i obserwacji.      Swoje poglądy wyłożył w traktacie politycznym "Książę", wydanym w 1532 roku. To wnikliwy obraz mechanizmu działania władzy państwowej, jak równie...

Żył w latach 1463 - 1494.  Był uczonym i filozofem, jednym z głównych przedstawicieli włoskiego odrodzenia. Jego traktat "O godności człowieka" uznaje się za manifest humanizmu. Przypisuje się mu stworzenie pojęcia osobowości, jak również stwierdzenie, że nauka może uznać za prawdziwe to, co można sprawdzić i zademonstrować. 

      Urodził się w Asyżu około roku 1181 w rodzinie bogatego kupca. W młodości pędził beztroskie życie na ucztach i zabawach, trwoniąc majątek rodziców. A kiedy zapragnął sławy rycerskiej, wziął udział w wyprawie krzyżowej. Jednak już na samym początku, pod wpływem objawień i spotkań z trędowatymi, nawrócił się. Miał wtedy 25 lat. Pomimo gniewu ojca sprzedał dom i rozdał majątek ubogim. Wyrzekł się też wszystkich dóbr i przywdział szaty pustelnika. Założył zakon oparty na wiernym naśladowaniu Chrystusa poprzez dobrowolne ubóstwo, pokorę oraz braterstwo ze wszystkimi potrzebującymi. Organizował misje zagraniczne, a sam apostołując, podróżował po kraju na osiołku.  Głosił miłość i pojednanie. Nikomu nie odmawiał pomocy, opiekował się chorymi, a na zaczepki odpowiadał dobrym słowem. Podobno, gdy ludzie nie chcieli słuchać jego pouczeń, głosił kazanie do ptaków. Uczył kochać całą przyrodę.      Gromadzenie się wokół Franciszka tłumu biedaków niepoko...

      Święty Anzelm - żył w latach 1033 - 1109. Był arcybiskupem Canterbury. Nazywany ojcem scholastyki - głównego kierunku filozofii średniowiecznej, dążącego do rozumowego udowodnienia słuszności dogmatów religijnych.      To on powiedział, że nauka to "wiara poszukująca rozumu". Myśl ta służyła za hasło średniowiecznym filozofom, pragnącym rozumowo tłumaczyć prawdy wiary.      Scholastycy używali jako metody dowodzenia sylogizmu (formułowania wniosku z przesłanek zawartych w poprzednich zdaniach).        Święty Bernard - żył w latach 1091 - 1153. Był opatem klasztoru w Clairvaux i wielkim kaznodzieją. Zasłynął jako nieprzejednany tępiciel herezji.       Głosił mistycyzm - teorię, według której obcowanie z bogiem jest najlepszym, a wręcz jedynym środkiem poznania prawdy. Zdobycie prawdy jest możliwe jest tylko przez podniesienie i pogłębienie życia duchowego. Za narzędzie mistyki uznawano intuicję i...

      Święty Augustyn żył w latach 354 - 430. Stał się chrześcijaninem dopiero w wieku 33 lat. Wkrótce potem został biskupem i przez ponad 30 lat sprawował ten urząd w swojej rodzinnej Afryce. Żył tam według ascetycznej reguły, która później miała się stać inspiracją dla licznych zakonów.     Uczył chrześcijan potrzeby korzystania z dorobku starożytnych uczonych pogańskich. Sam był miłośnikiem filozofii Platona i korzystał w niej w objaśnianiu prawd wiary chrześcijańskiej. Uważał, że intuicja i introspekcja były drogami poznania. Do tego dochodził prymat woli nad rozumem i problem wolności woli.     Napisał "Wyznania", czyli opowieść o odczuciach młodego człowieka wzywanego do odrzucenia wygód i przyjemności oferowanych przez życie oraz "O państwie bożym". Zostawił też po sobie liczne dzieła polemiczne.        Święty Tomasz żył w latach około 1225 - 1274. Pochodził z rodu hrabiowskiego. Studiował u benedyktynów w klasztorze M...

     Szkoła stoików - założona przez Zenona z Kition - wzięła swoją nazwę od ateńskiego stoa pojkile , czyli "malowanego krużganka", gdzie zaczęli się spotykać jej zwolennicy. Stoicy kierowali się przeświadczeniem, że nad ludzkimi namiętnościami powinien panować rozsądek i podobnie jak sceptycy, uważali, że jedyną wartością jest dążenie do cnoty.      Kreowana przez nich wizja powszechnego braterstwa, jak również poczucie obowiązku i pełen dyscypliny autotrening, którego celem było zbudowanie w sobie odporności na ból i cierpienie, okazała się w późniejszych czasach szczególnie atrakcyjna dla Rzymian.     I tak w swoich pismach Seneka przedstawiał ideał mędrca stoickiego. Przestrzegał przed uleganiem afektom, zwłaszcza przed gniewem. Wyjaśniał czym jest prawdziwe szczęście, jaki jest jego stosunek do bogactwa, do cierpienia, itp. Uczył odpowiedniego wykorzystania życia, wskazywał na wartość pogody ducha, spokoju oraz na ilość wolnego czasu, który...

      Założycielem szkoły cyników był Diogenes z Synopy (ok. 412-323 r. p.n.e.), który wierzył, że wyzwolenie się od własnych pożądań jest cnotą. Głosił wolność od jakichkolwiek rzeczy zewnętrznych, norm społecznych i ograniczeń. Do cnoty prowadziła go praca i ćwiczenia ducha.      Był ekscentrykiem: mieszkał w beczce, dając w ten sposób wyraz swojej pogardzie dla ziemskich wygód; w jasny dzień przemierzał ulice Aten z zapaloną lampą powtarzając słynne słowa: "szukam człowieka". Sam mówił, że "łasi się do tych, co dają mu cośkolwiek, szczeka na tych, co odmawiają i zatapia zęby w ciele hultajów". Podczas spotkania z Aleksandrem Wielkim w Koryncie miał ponoć poprosić władcę, by ten mu "nie zasłaniał słońca".      Określenie "cynik" (greckie kynikós ) kojarzono z kyon - pies. Stąd czasami zwano cyników psami.         Epikurejczycy - nazywani tak od imienia Epikura z Samos - głosili, że ludzie powinni się oddawać pogon...

       Żył w latach 384-322 p.n.e.  Był synem Nikomachosa, lekarza dworu macedońskiego. W wieku 17 lat udał się do Aten, gdzie rozpoczął naukę u Platona.  Spędził 12 lat w jego Akademii. W 342 roku p.n.e. Filip II Macedoński zatrudnił go jako wychowawcę swego syna Aleksandra. Arystoteles pełnił tę funkcję przez 7 lat, po czym powrócił do Aten. Oskarżony przez stronnictwo antymacedońskie o bezbożność został wygnany z miasta i udał się do Chalkis na wyspie Eubeja, gdzie zmarł.     Po śmierci Platona i pobycie w Macedonii założył własną szkołę filozoficzną Likejon w Atenach. Tak właściwie była ona instytutem naukowym, skupiającym specjalistów całej wiedzy o świecie. Wszechstronne zainteresowania i bogata spuścizna przyniosły Arystotelesowi miano najbardziej utalentowanego filozofa starożytnej Grecji. Był bezkonkurencyjnym i największym autorytetem naukowym także dla ludzi średniowiecza.      Oprócz dzieł poświęconych logice, fizyc...